Historia Stonehenge

Historia

BRĄZU EPOKA - prehistoryczna epoka charakteryzująca się użyciem brązu do wytwarzania narzędzi, broni i ozdób. Trzeci w rozwoju ludzkości okres po starszej ( paleolit) i młodszej (neolit) epokach kamienia, u swego schyłku zastąpiony przez epokę żelaza. Początki epoki brązu wiążą się z obróbką miedzi i jej użyciem do produkcji głównie małych i drogocennych przedmiotów.(...)Kultury właściwej epoki brązu występowały w Europie między 2. połową III i 1. połową I tysiąclecia p.n.e., obejmując tereny Europy środkowej, północnych Włoch, wschodniej Francji, południowej Skandynawii, Polski, wybrzeży Morza Bałtyckiego, Europy południowo-wschodniej.
    W Azji kultury epoki brązu objęły: Azję Mniejszą i Centralną, północno-zachodnie Indie, południową Syberię, Chiny, część Indochin i Indonezji.
Na terenie Afryki za należące do epoki brązu należy uznać część północną tego kontynentu, tzn.: Maghreb, północną Mauretanię i Dolinę Nilu w Egipcie.
    Początek i występowanie epoki brązu na poszczególnych terytoriach jest chronologicznie zróżnicowane, np. w Japonii i Afryce na południe od Sahary brąz dotarł dopiero wraz z techniką żelaza lub po niej. Dla obszaru wysoko rozwiniętych kultur Dalekiego Wschodu od III do I tysiąclecia p.n.e. określenie epoka brązu jest prawie nie używane.
    Terminu epoka brązu na terenie Europy używa się do określenia epoki datowanej tradycyjnie na lata od około 1800 do 800 p.n.e. W ujęciu ogólnym epoka brązu dzielona jest na: wczesną, środkową i młodszą. Na pograniczu cywilizacji Dalekiego Wschodu i europejskich kultur epoki brązu występowały kultury Morza Egejskiego. (Fogra)

MEGALITY - budowle kamienne stawiane bez zaprawy, wznoszone od epoki neolitu do początku epoki żelaza. Do najważniejszych typów należą:
    DOLMENY - płaskie płyty na głazach,
    MENHIRY - głazy pojedyncze, ( z bretońskiego maen 'kamień', hir 'długi' )
    KROMLECHY - kręgi z menhirów ( z walijskiego; crom 'zgięta' , llech 'tablica' )
Największe skupisko megalitów znajduje się w Cranac i Locmariaquer w Bretanii. Najokazalsze zachowały się w Stonehenge oraz w Avebury w południowej Anglii.

NEOLIT - młodsza epoka kamienia, faza rozwoju społeczeństw ludzkich wiążąca się z przejściem od myślistwa i zbieractwa do gospodarki produkcyjnej opartej na rolnictwie i hodowli. Końcowy okres epoki kamienia, poprzedzający epokę brązu.
Początek neolitu datuje się na ok. 7000 lat p.n.e., trwał do ok. 2 tys. lat p.n.e. (na ziemiach polskich ok. 4500 do 1700 p.n.e.). W okresie neolitu pojawiły się narzędzia i broń wykonane z kamieni gładzonych, stąd dawna nazwa - epoka kamienia gładzonego. Przejście do gospodarki rolniczo-hodowlanej zdynamizowało ogólny rozwój ludzkości. Powstały skupiska osadnicze, a także pierwsze organizmy państwowe nad Eufratem i Tygrysem (Mezopotamia), Nilem (Egipt), Indusem. Rozwinęły się kultury europejskie, m.in. kultury naddunajskie. U progu VI tysiąclecia p.n.e. opanowano technikę wytwarzania ceramiki. W okresie neolitu pojawiło się górnictwo jako zorganizowana forma aktywności gospodarczej. (Fogra)
Nazwa epoki pochodzi z języka greckiego; neos - 'nowy', lithos - 'kamień'. Nic więc dziwnego, że symbolem epoki stała się gładzona siekiera.

STONEHENGE - ze staro angielskiego, "kamienie zawieszone", "kamienie dźwigane przez powietrze".

Pierwsze konstrukcje w Stonehenge powstały w okresie neolitu, jakieś 3000 lat p.n.e. Jednakże kilkaset lat wcześniej, w końcu IV tysiąclecia p.n.e., w okolicy kręgu powstają budowle innego rodzaju - bieżnie (długie konstrukcje ziemne, składające się z nasypów i rowów, ciągnące się niekiedy setki kilometrów). Na północ od megalitu blisko trzykilometrowa a sześćset pięćdziesiąt metrów na północny zachód od niej mniejsza bieżnia, o długości czterystu metrów i szerokości pięćdziesięciu. Mniejsza nie zachowała się do dnia dzisiejszego, natomiast większa, usytuowana na linii wschód - zachód jest doskonale widoczna. (ryc. 1a)
Uważa się, iż bieżnie mogły powstać, aby upamiętnić drogę przejścia trąb powietrznych dość częstych w tej części Anglii.
Nie wszystkie elementy budowli zostały wzniesione w tym samym czasie. Ustalono, że budowa miała trzy główne fazy mieszczące się w przedziale czasowym od początków III tysiąclecia do schyłku II tysiąclecia p.n.e.

Okres I 3000-2550 (3100- 2300) p.n.e.

Na planie okręgu powstaje rów wykopywany jednocześnie przez różne grupy. Wskazywać ma na to fakt, że składał się z krótkich, nieregularnych odcinków połączonych następnie ze sobą. Większość rumoszu kredowego wydobytego podczas kopania rowu użyto do wzniesienia wewnętrznego wału zbudowanego na planie koła o dziewięćdziesięciotrzymetrowej średnicy. Otoczony wałem monument na planie koła określany jest w języku angielskim henge, właśnie od nazwy Stonehenge. Wał nie jest ciągły, ma przerwę - rodzaj wejścia - w północno- wschodniej części. (ryc. 1b)
Na zewnątrz koła, od strony północno-wschodniej usytuowano pojedynczy megalit i otoczono jego podnóże kolistym rowem. Głaz ten od trzystu lat zwany jest Heel Stone (ryc. 2a, na pierwszym planie). Na podstawie badań przeprowadzonych w 1995 roku przez Rosemary Cleal, przyjmuje się, że Heel Stone został ustawiony dopiero w 2500 roku p.n.e., mniej więcej w tym samym czasie, kiedy przywieziono wielkie bloki sarsenowe.
W owym czasie ustawiono prawdopodobnie jeszcze cztery megality: dwa główne, otoczone mniejszymi okrągłymi nasypami i rowami, oraz dwa inne - bez tych elementów zwane Station Stones.
W pobliżu wewnętrznej części rowu wykopano krąg składający się z 56 otworów zwanych otworami Aubrey'a (od nazwiska Johna Aubrey'a naukowca i odkrywcy z XVII wieku). W wielu z nich znaleziono spalone ludzkie kości, jednakże uważa się, iż nie były one grobami, lecz miały związek z jakimiś kultowymi obrzędami.
Niektórzy badacze uważają, iż w środkowej części budowli istniała okrągła drewniana konstrukcja o średnicy około trzystu metrów. Był to krąg ze słupów być może nawet zadaszony. (ryc. 2b)

do góry

Okres II 2250 - 2000 (2300 - 2000) p.n.e.

Okres kiedy w środku okręgu pojawiają się pierwsze kamienie. Z Prescelly Mountains, gór w południowo-zachodniej Walii sprowadzono (wg. innej teorii kamienie te zostały przywleczone w te rejony przez przesuwający się lodowiec) 80 niebieskich kamieni (bluestones, dolerytów, sinych kamieni) o ciężarze około trzech ton każdy i ustawiono je w formie podwójnego kręgu w centrum obiektu. (ryc. 3a - przypuszczalna droga transportu dolerytów, ryc. 3b - także inne drogi)
Jak pisze David McDowall w An Illustrated History of Britain, przewiezienie owych kamieni było doniosłym wydarzeniem o którym wieść przekazywano z pokolenia na pokolenie. Dopiero trzy tysiące lat póĽniej, w 1136 roku opisane zostało przez Geoffrey'a of Monmouth w History of Britain. Podwójnego kręgu nigdy nie dokończono i w końcu został rozebrany podczas kolejnych faz konstrukcyjnych. (ryc. 4)
Wraz z błękitnymi kamieniami został przywieziony z Cosheston Beds na wybrzeżu południowo-zachodniej Walii, gigantyczny, błyszczący płatkami miki blok. Ustawiono go w samym centrum. Megalit ten nazwany został ołtarzem w XVII wieku przez Ingo Jones, mierniczego i architekta w służbie króla Jakuba I. (Ołtarz ten teraz leży pęknięty i większej części przywalony poprzeczną belką oraz jednym z trylitów, który wrył go głęboko w ziemię).
W tym samym czasie została zbudowana aleja prowadząca ku rzece Avon. Przypuszcza się, że wyznaczała szlak, którym transportowano niebieskie kamienie.

Okres III 2000 - 1550 r p.n.e.

Rozebrany zostaje podwójny krąg niebieskich kamieni.
U głównego wejścia do szańca ustawiono rodzaj reprezentacyjnych wrót utworzonych z dwu kamieni. Zachował się jeden (Slaughter Stone), teraz przewrócony. (ryc. 5)
Wewnątrz budowli ustawiono w kształcie litery U pięć trylitów (trylitonów, konstrukcji złożonych z trzech głazów, dwóch ustawionych pionowo i trzeciego leżącego na nich poziomo, ryc. 6) skierowanych ku wschodowi słońca w porze przesilenia letniego. Potężne bloki sarsenu (piaskowca twardszego niż granit) przywieziono z oddalonego co najmniej o trzydzieści kilometrów rejonu Avebury i Marlborough w północnym Wiltshire.(ryc. 7 - przypuszczalna droga transportu) Najwyższy trylit tworzy podstawę litery U, która zakończona jest dwoma stojącymi na przeciwko siebie parami kamieni nieco mniejszych, lecz równie ciężkich. Najniższe z nich znajdują się na wierzchołkach litery U. Wysokość największych trylitów łącznie z grubością poziomych belek wynosi 7,4 metra natomiast najmniejszych - 6,2 metra.
Ustawiono także najsłynniejszą część Stonehenge - krąg z nadprożami. Składał się on z trzydziestu dwudziestosześciotonowych głazów ustawionych pionowo i zwieńczonych trzydziestoma belkami poprzecznymi (nadprożami) o wadze około 7 ton (połączonych za pomocą czopów). Krąg powstaje na planie koła o średnicy stanowiącej 1/3 średnicy całej budowli. Chociaż teren, na którym zbudowano Stonehenge jest pochyły, stojące pionowo kamienie zewnętrzne tak ustawiono, by belki poprzeczne znajdowały się nieomal na tym samym poziomie. Mimo, iż koło zakreślone przez kamienie ma średnicę aż 29 m, jest ono tak dokładnie wytyczone, że błąd w promieniu koła nigdzie nie przekracza 5 cm .
Wewnątrz kręgu sarsenowego mieścił się krąg złożony z kamieni błękitnych. Początkowo składało się nań sześćdziesiąt kamieni umieszczonych ściśle obok siebie. W obrębie podkowiastej konstrukcji z trylitów ustawiono w kształcie litery U dziewiętnaście kamieni również z niebieskiej skały. Być może pierwotnie miały być umieszczone w dwóch koncentrycznych układach otworów otaczających krąg sarsenowy. Pierścienie te, nazwane Y i Z, składały się odpowiednio z 30 i 29 otworów. (ryc. 8)

do góry

Jak budowano?
    "Od dawna pasjonowano się zagadnieniem, w jaki sposób budowniczowie usypywali ziemne, jak transportowali bloki budulca i wznosili monumentalne konstrukcje kamienne. Wały, którymi otoczone były sanktuaria, sypano za pomocą najprostszych narzędzi, motyk, rodzaju kilofów, wykonywanych z rogów jeleni, i kamiennych młotów, którymi kruszono kredowe podłoże. (ryc. 8a) Gruz kredowy i ziemię przenoszono w niewielkich koszykach, do których zgarniano urobek łopatami, wykonanymi z kości łopatkowych zwierząt, głównie wołów. Kosze z ziemią i gruzem kredowym noszono najprawdopodobniej na głowach. Patrząc na zachowane obwałowania sanktuariów nietrudno wyobrazić sobie, ze ich usypanie wymagało ogromnego wysiłku dużych zespołów ludzi. Wykonane współcześnie eksperymenty wykazały, że dwóch mężczyzn, pracując narzędziami rogowymi, może w ciągu dnia wykopać około 4 metrów sześciennych kredowego gruzu. Do przeniesienia tego urobku we właściwe miejsce należało zatrudnić od 2 do 10 tragarzy, zaopatrzonych w kosze."
(Bukowski, Dąbrowski, 1972)
    "Wszystkie prace przy budowie sanktuarium wykonywano narzędziami krzemiennymi, kamiennymi i rogowymi. Siekierami krzemiennymi sporządzano drewniane wyposażenie niezbędne przy pracy, a także karczowano drzewa. Okazują się one zaskakująco wydajne i we wprawnych rękach mogą dać efekty nie gorsze od uzyskanych narzędziami ze stali, tyle że w dłuższym czasie. Tego ostatniego miano jednak pod dostatkiem. Na głazach Stonehenge(...)stwierdzono liczne wygładzone miejsca będące śladem po ostrzeniu narzędzi krzemiennych i kamiennych w trakcie budowy obiektów. Surowiec na siekiery i inne narzędzia krzemienne wydobywano w kopalniach, których co najmniej kilkanaście funkcjonowało w okresie stawiania megalitów."
(Wróblewski, 1980)
    A w jaki sposób sprowadzono niebieskie skały z Walii (jeśli przedkładamy teorię "transportu" nad teorię "lodowca")?
"Niebieskie bloki przewożono na tratwach i łodziach, na krótkich odcinkach wleczono je lądem. W 1954 r. R.J.C. Atkinson, ówczesny wykładowca na Uniwersytecie w Edynburgu, przeprowadził we współpracy z telewizją BBC eksperyment, mający sprawdzić ewentualną realność takiego transportu. Kopie trzech prahistorycznych łodzi o płaskich dnach, zbudowane z drewna wiązowego, połączono czterema poprzecznymi belkami i na takim pomoście ułożono replikę dolerytowego kamienia ze Stonehenge II. Obciążenie ,,statku" wraz z załogą składającą się z 4 chłopców w wieku szkolnym wynosiło ponad 1600 kg). Łodzie zanurzyły się w wodzie tylko na 23 cm, a młodzieżowa załoga uzbrojona w długie żerdzie z łatwością kierowała całością. Na tej podstawie można przyjąć, iż transport czterotonowych głazów z południowej Walii przy zastosowaniu środków możliwych do uzyskania w ramach technologii póĽnej epoki kamienia nie przekraczał możliwości budowniczych Stonehenge." (Wróblewski, 1980)
    "Jeszcze bardziej skomplikowany musiał być transport bloków piaskowca, których waga osiągała niekiedy blisko 50 ton, tym bardziej że przewożono je drogą lądową. (ryc. 9) Przetransportowanie ponad 80 takich bloków z okolic Marlborough do Stonehenge (odległość około 35 km) wymagało pracy co najmniej 1000 ludzi w ciągu wielu lat. Bloki te układano na balach i popychano, stosując urządzenia pomocnicze w postaci dĽwigni. Podkładanie bali i pchanie bloku kamiennego na dystansie owych około 35 km wymagałoby przynajmniej 2 tygodni pracy 550-600 ludzi." (Bukowski, Dąbrowski, 1972)
    "Wykorzystując powszechnie od wieków koło zapomnieliśmy, że skutecznym sposobem transportu przy braku wozów jest stosowanie włóka lub sań, ciągniętych po suchym gruncie. Przykłady ich użytkowania przez okrągły rok, do XX w. włącznie, znamy z kultury ludowej wielu rejonów Europy (...). W ramach tego samego eksperymentu [Atkinsona z 1954 - przyp. mój] skonstruowano włók, na którym ułożono blok niebieskawego dolerytu o wadze około 1,6 tony. Okazało się, iż głaz może ciągnąć 32 uczniów. Włók ślizgał się łatwo po długiej, wybujałej trawie, nie zostawiając żadnych śladów z wyjątkiem lekkiego zgniecenia. Podkładanie pod włók okrągłych drewnianych belek, w charakterze rolek, umożliwiło ograniczenie grupy ciągnącej do 14 chłopców, R. Atkinson zaś jest przekonany, że dokładniejsza selekcja rolek pod względem rozmiarów i kształtu umożliwiłaby zredukowanie grupy do 12, a nawet mniejszej liczby osób. Zastosowanie rolek wymaga jednak różnych pomocniczych czynności. W rezultacie, przy tym sposobie transportu koniecznych było 24 uczniów, w stosunku do 32 niezbędnych przy zastosowaniu samego włóka. Trzeba pamiętać, iż chłopcy realizujący eksperyment nie byli wprawni w tego rodzaju czynnościach. Uwzględniając dodatkowe czynniki badacz dochodzi do wniosku, że dla warunków transportu głazów ze Stonehenge potrzeba było 16 mężczyzn na tonę ładunku." (Wróblewski, 1980)
Kamienne bloki ustawiano przy pomocy dzwigni. (ryc. 10, 12) Doświadczalnie wykazano, iż 180 osób mogło ustawić pionowo ( w uprzednio wykopanym i oblicowanym z jednej strony słupami drewnianymi dole) głaz o wadze180 ton. Nadproża wciągano po nasypie bądĽ jak chce większość badaczy - używając drewnianej platformy (rusztowania). (ryc. 11)

Hugh Kearney w "The British Isles. A History of Four Nations" napisał o 30 milionach roboczogodzin (man-hours) poświęconych budowie kromlechu!
do góry

W roku 1915 Mr. Chubb kupił Stonehenge na aukcji za £ 6,600 i podarował małżonce; w trzy lata póĽniej Chubbsowie przekazali Stonehenge na własność narodowi.

W osiemnastym wieku turyści odwiedzający megalit mogli za drobną opłatą wypożyczyć w pobliskiej wiosce młotki służące do odkuwania na pamiątkę fragmentów z głazów. (ryc.13 rysunek z XVIII w).
W początkach dwudziestego stulecia dyskutowano pomysł... przesunięcia Stonehenge aby zrobić miejsce dla pasa startowego nowego, wojskowego lotniska (ryc. 14)
W latach 1941-1943, podczas II wojny światowej, lotnictwo brytyjskie, RAF, wykorzystywało Stonehenge jako obiekt doświadczalny do rozwoju techniki stroboskopowo oświetlanego nocnego fotografowania z samolotów.

W 1978 roku swobodny dostęp do kamieni Stonehenge został ograniczony. Od tamtej pory kromlech podziwiać można z oddali (za wyjątkiem uroczystości letniego przesilenia oraz specjalnie aranżowanego dostępu po godzinach otwarcia) Ryc.16 - śietujący letnie przesilenie w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia.

Bibliografia w dziale LITERATURA.